Net zoiets als heftig slapen, noemt Frans de Waal fanatiek athe\u00efsme. Niet-geloven kun je niet fanatiek doen, zou je zeggen. Maar je komt het vaak tegen, mensen die tekeergaan tegen willekeurig welke godsdienst, met het argument dat alleen de wetenschap telt en dat religies sprookjes vertellen. Nou is er op zich natuurlijk niets mis met sprookjes: ik heb ze verslonden, nadat ik had leren lezen, maar fanatieke athe\u00efsten gebruiken de term sprookje als iets afkeurenswaardig.<\/p>\n
Mijn vader was een fanatieke athe\u00efst. “Katholieken kun je nooit vertrouwen en gereformeerden nog minder”, was een gevleugelde uitspraak van hem. Toen hij kanker had heb ik me ge\u00ebrgerd aan mensen die hem ervan probeerden te overtuigen dat er wel een hemel en een hel was (“het enige wat er is is dat ik zal liggen rotten in een kist” was zijn, naar mijn idee terechte, gedachte over de dood). Maar ik heb me minstens evenveel ge\u00ebrgerd aan mensen die hem ervan probeerden te overtuigen dat hij een euthanasieverklaring moest ondertekenen (“Ik wil de beker tot de laatste druppel leegdrinken” was zijn idee over zijn leven).<\/p>\n
Die twee varianten van bekeringsdrang staan voor mij op gelijke voet, ook al komt de ene variant van mensen die een geloof aanhangen en de tweede variant van mensen die dat juist niet doen. Bekeringsdrang heeft dus niet perse iets met een geloof te maken. Andersom is het beslist niet zo dat elke gelovige aan bekering doet. Ik denk dat fanatieke athe\u00efsten dit soort denkfouten maken: bepaalde eigenschappen toedichten aan elke gelovige waar dat niet met de waarheid strookt, en andersom vergeten dat diezelfde eigenschappen ook voorkomen bij niet-gelovigen.<\/p>\n
Godsdienst heeft in ons dorp een aantal functies. Het is, misschien wel in de eerste plaats, een stelsel van rituelen. Zoals in heel Nederland Koninginnedag een ritueel is, waarbij van alles wordt georganiseerd, en mensen andere dingen doen dan op andere dagen, zo zijn er in dit katholieke dorp allerlei rituelen, zoals de jaarlijkse processie, het meiden (mei-den, maar dat het geschreven lijkt op meiden is ook weer niet toevallig) halen, Allerzielen, de zaterdagavond- en zondagsmissen, en natuurlijk Kerstmis, Pasen en Pinksteren. Katholieke missen zelf (ik maak ze mee want ik zing in het kerkkoor) zijn natuurlijk een soort \u00fcberrituelen.<\/p>\n
Bij die rituelen valt op dat er allerlei heidense aspecten gemengd zijn met de “offici\u00eble” godsdienst: het meiden halen lijkt bijvoorbeeld niets katholieks te hebben, maar het ritueel wil wel dat de pastoor meeloopt (en verplicht onderweg bij elke pleisterplaats een borreltje drinkt). Kerstmis is een duidelijk voorbeeld: de kerstboom is heidens van oorsprong, de tijd van het jaar hoort bij de midwinterviering, en het geloof heeft daar de viering van de geboorte van Jezus in verweven. Bij de rituelen in het dorp zie je goed dat rituelen de functie hebben om mensen te verbinden: je ziet elkaar bij zo’n gelegenheid, en je hoeft niet zelf te bedenken wat je zult doen; het is elk jaar, of elke week, hetzelfde.<\/p>\n
Rituelen hebben op zich dus weer niet perse iets met godsdiensten te maken, maar godsdiensten zijn wel erg goed in het handhaven van rituelen. Ik heb het idee dat de meeste fanatieke athe\u00efsten niet echt enorme bezwaren hebben tegen rituelen. Ze noemen het poppenkast misschien, maar iets destructiefs is er toch moeilijk in te vinden.<\/p>\n
Een andere functie is dat het geloof iedereen er steeds aan herinnert dat je “goed” moet doen. De neiging tot goed willen doen zit in iedere mens (Frans de Waal heeft dat in een aantal van zijn boeken overtuigend aangeduid), maar er zijn zoveel conflicterende neigingen (bijvoorbeeld wantrouwen in de ander) dat het vaak lastig is om aan die neiging toe te geven. De pastoor laat in z’n preken (en de verhalen uit de bijbel) steeds zien dat dat is wat Jezus bedoelde. Daar staat Jezus niet alleen in: in elk geloof staat “goed doen” centraal.<\/p>\n
Uiteraard heeft godsdienst niet het alleenrecht op “goed doen”: de angst van sommige gelovigen dat met het overboord kieperen van godsdienst ook de moraal zou verdwijnen is ongegrond. Er zijn ook gelovigen die (ten onrechte, zou Jezus zeggen) het gevoel hebben dat ze al goed *zijn* doordat ze van het juiste geloof zijn, en dus niet meer hun best hoeven te doen om goed te *doen* (zelf zullen die gelovigen niet zo gauw toegeven dat ze dat zo zien).<\/p>\n
“Goed doen” is daarom wel een heet hangijzer voor fanatieke athe\u00efsten. Als je er van uit gaat dat elke gelovige vindt dat hij per definitie goed *is* omdat hij van het juiste geloof is, dan is het voorstelbaar dat je anti-godsdienstigen bent. Het is alleen niet waar dat elke gelovige zo denkt.<\/p>\n
Als je gelooft dat elke gelovige ervan overtuigd is dat je als athe\u00efst geen moraal kunt hebben, dan is het voorstelbaar dat je fanatiek athe\u00efst bent. Het is alleen niet zo dat elke gelovige zo denkt.<\/p>\n
Andersom zijn er ook athe\u00efsten die ervan overtuigd zijn dat gelovigen per definitie verschrikkelijke dingen doen “omdat dat moet van hun God”. Bush verklaarde oorlogen uit naam van zijn God, terroristen blazen zichzelf en anderen op uit naam van hun God, de Kruistochten en de Inquisitie vonden plaats uit naam van een God.<\/p>\n
Dat is allemaal waar, maar godsdienstigen hebben niet het alleenrecht daarop: Mao en Stalin en Hitler hebben ook nogal wat doden op hun geweten, vanuit andere overtuigingen dan een godsdienst. Tegelijkertijd hebben lang niet alle gelovigen het idee dat hun God ze opdraagt om te doden.<\/p>\n
Net als met bekeringsdrang, heeft moorden vanuit een overtuiging dus niet perse iets met godsdienst te maken. Je zou kunnen zeggen dat het te maken heeft met fanaticiteit…<\/p>\n
En dan is er het idee van een God en een leven na de dood. In principe is er natuurlijk niets mee mis wanneer mensen iets geloven waarin je zelf niet gelooft, zou je zeggen, maar het probleem daarmee zit hem vooral in de fanatici in vooral de VS die vinden dat de evolutieleer niet op school zou mogen worden gegeven (of alleen als theorie waarvan nog maar bezien moet worden of hij klopt). Dat is inderdaad erg kwalijk.<\/p>\n
Die fanatici doen daarmee bovendien alsof godsdienst en wetenschap twee grootheden zijn die een alternatief voor elkaar zijn. Dat is niet het geval: godsdienst vertelt mensen iets over moraal, over hoe te leven; wetenschap kan dat niet. Je kunt hoogstens wetenschap bedrijven vanuit dezelfde verwondering over de wereld die godsdienstigen inspireert in hun geloof.<\/p>\n
Ook in dit geval is duidelijk dat lang niet alle gelovigen wetenschappelijke uitkomsten ontkennen vanwege hun geloof, en andersom, dat niet-geloven niet betekent dat je wetenschappelijke uitkomsten per definitie erkent. En dus is het niet terecht om dit uitsluitend toe te schrijven aan gelovigen en om alle gelovigen daar op af te rekenen.<\/p>\n
Maar er is nog iets anders aan de hand bij die laatste kwestie. Athe\u00efsten kunnen het vaak niet laten om zich superieur te voelen aan mensen die dingen geloven die in hun ogen simpelweg – wetenschappelijk bewezen – niet bestaan. Toch kun je ook dat anders zien.<\/p>\n
Bestaat liefde, bijvoorbeeld? Dat is iets dat je kunt voelen, maar waarvan je het bestaan niet kunt “bewijzen”. Stel je eens voor wat het precies betekent dat er geen leven na de dood is, dat dit het is, dat je een stukje tijd hebt waarin je de wereld kunt meemaken. En besef dan hoe wonderbaarlijk groot en rijk die wereld is, en wat een absurd geluk het eigenlijk is dat je zo’n stukje tijd tot je beschikking hebt. Dan heb je iets te pakken dat anderen “God” noemen.<\/p>\n
Voor veel godsdienstigen is het zo symbolisch, en verder niet; voor anderen is het letterlijker.<\/p>\n
Datzelfde geldt voor het leven na de dood. Iedereen die een naaste is veloren kent dat gevoel, dat de ander nog mee kan kijken naar hoe het met jou verder gaat. In jouw gedachten bestaat die ander nog. Voor veel godsdienstigen is *dat* het leven na de dood; voor anderen is het minder symbolisch.<\/p>\n
Het is dus een heel grijs gebied dat strekt van iets dat je op geen enkele manier “onwetenschappelijk” kunt noemen, tot iets dat niet strookt met ons beeld van de werkelijkheid (omdat het minder symbolisch wordt ervaren). Maar als je beseft hoe grijs dat gebied is, is het ook minder moeilijk om mensen die op die manier geloven,\u00a0 niet-symbolisch maar letterlijk,\u00a0 met rust te laten, om te respecteren dat dat is wat ze geloven.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Net zoiets als heftig slapen, noemt Frans de Waal fanatiek athe\u00efsme. Niet-geloven kun je niet fanatiek doen, zou je zeggen. Maar je komt het vaak tegen, mensen die tekeergaan tegen willekeurig welke godsdienst, met het argument dat alleen de wetenschap telt en dat religies sprookjes vertellen. Nou is er op zich natuurlijk niets mis met Meer lezen<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":465,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"advanced_seo_description":"","jetpack_seo_html_title":"","jetpack_seo_noindex":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"activitypub_content_warning":"","activitypub_content_visibility":"","activitypub_max_image_attachments":3,"activitypub_interaction_policy_quote":"anyone","activitypub_status":"","footnotes":""},"categories":[7,6],"tags":[38,19],"class_list":["post-424","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-goed-en-kwaad","category-samenleven","tag-frans-de-waal","tag-geloof"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-content\/uploads\/i800_3372_IMG_23081.jpg?fit=1024%2C768&ssl=1","jetpack-related-posts":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/424","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=424"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/424\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3219,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/424\/revisions\/3219"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/465"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=424"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=424"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sylviastuurman.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=424"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}